عبور شما را به سفری به آستان مقدس امامزاده محسن (علیه السلام)  دعوت میکند…

استان همدان با مساحتی بیش از 19 هزار کیلومتر متر مربع در غرب ایران قرار گرفته است.

استان همدان از شمال به زنجان، از جنوب به لرستان، از شرق به استان مرکزی و از غرب به کرمانشاه و بخشی از استان کردستان  به عنوان یکی از بهترین مقاصد برای سفر است.

همدان منطقه‌ای کوهستانی است و کوه الوند با 3 هزار 574 متر ارتفاع از مهمترین ارتفاعات این منطقه به حساب می‌آید.

استان همدان از نعمت رودخانه و چشمه سارهای فراوان بهره مند می باشد که مهمترین آنها رودخانه گاماسیاب نام دارد.

که یکی از بلندترین رودخانه های کشور محسوب می گردد .

که از دره های جنوبی کوه الوند و سراب گاماسیاب سرچشمه گرفته و تا باتلاقهای هورالعظیم در استان خوزستان پیش می رود.

استان همدان دارای زمستان های سرد و پر برف و تابستان های معتدل می باشد.

شهرهای بزرگ آن عبارتند از: همدان، ملایر، نهاوند، تویسرکان، کبودرآهنگ، اسدآباد، بهار، سامن، سرکان، قروه در جزین، لالجین و مریانج.

استان همدان از لحاظ جمعیت، چهاردهمین و از لحاظ مساحت، بیست و سومین استان کشور محسوب می‌گردد.

جمعیت آن بر پایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۵ بالغ بر ۱٬۷۵۸٬۲۶۸ نفر بوده‌است.

 

آستان امامزاده محسن (علیه السلام) در بخش مرکزی شهرستان همدان، 16 کیلومتری غرب شهر همدان، انتهای دره‌ای مصفا و خرم که در گذشته به نامهای مختلف از قبیل: ماوَشان، ماوشانرود، مامشارود و… معروف بوده، دهستان الوندکوه غربی، روستای وفرجین واقع شده است.

پس از گذر از دهکده‌های کوهستانی بسیار کهن مریانه، سولان، تویین، مویین و برفین که همگی آنها در دره مذکور قرار گرفته‌اند، بنای امامزاده، در دامنه کوهی کم ارتفاع فرارس می‌باشد. از آنجا که امامزاده در داخل دره‌ای وسیع که اطراف آن را کوههای مرتفع دربرگرفته‌اند، واقع شده است.

بنای ساختمان بقعه امامزاده محسن (علیه السلام)، هم اکنون، فاقد کتیبه تاریخی و نام بانی می‌باشد. ولیکن تا چند سال پیش، دو کتیبه تاریخی که نخستین آنها به تاریخ 735 هجری، بر روی لوحه‌ای در ایوان ورودی بنا و دیگری نیز به تاریخ 935 هجری بر روی صندوق منبت داخل ضریح حرم اصلی بنا موجود بوده است که هر دو کتیبه یاد شده بر اثر برخی خرابیهای راه یافته در قسمتهای مختلف بنا و سپس به خاطر ساخت و سازها و مرمت‌های انجام گرفته در بنا، هم اینک موجود نمی‌باشند؛ ولی با توجه به کتیبه ساخت بنا ـ 735 هجری ـ بنای کنونی را می‌توان از آثار قرن هشتم هجری و مربوط به عهد ایلخانی دانست که بر روی بنا قدیمتری مربوط به سده ششم هجری ساخته شده است.

ساختمان بنا، تاکنون و به ویژه در سالهای اخیر، چندین بار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و از خطر انهدام و نابودی کامل رهایی یافته است و هم اینک زیارتگاه مردم همدان و شهرستانهای تابعه می‌باشد.

بنای امامزاده محسن بر نقشه مستطیلی شکل ساخته شده و از چند قسمت مختلف از قبیل، ایوان ورودی و دو حرم متصل به یکدیگر تشکیل شده است. در ورودی بنا در ضلع شمالی و در دیوار انتهای جلوخان یا ایوان ورودی و در محور هر دو شبستان یا حرم بنا قرار دارد. حرم یا شبستان پیشین موسوم به حرم قبر صحابه می‌باشد که در گذشته گنبد دو پوسته شلجمی شکلی بر فراز آن قرار داشته است که به مرور زمان گنبد بیرونی ریخته و تنها گنبد نیمکروی زیرین باقی مانده بود که در سالهای اخیر گنبدی فلزی بر روی آن ساخته شده است. شبستان پسین یا حرم دوم، اتاق اصلی مقبره و مدفن امامزاده محسن می‌باشد که بر فراز این قسمت از بنا نیز گنبد دو پوسته شلجمی شکلی قرار دارد که هم اکنون با ورقه‌ای فلزی سطوح فوقانی آن پوشش یافته است. در جبهه بیرونی و غربی بنا ایوانها و غرفه‌هایی جهت اقامت و بیتوته زائرین امامزاده ساخته شده که نسبت به بنای امامزاده جدیدتر می‌باشند. با مرمت‌هایی که هر چند سال یکبار توسط میراث فرهنگی همدان در این بنا انجام می‌شود، وضعیت ظاهری آن مطلوب و رضایتبخش می‌باشد. از آنجا که بنا در دامنه کوه کم ارتفاعی ساخته شده، ارتفاع بنا در قسمتهای مختلف از 5 متر تا 20 متر متغیر می‌باشد.

بیشترین مصالحی که در ساخت بنا بکار رفته، آجر با ملاط ساروج و گچ می‌باشد. در برخی قسمتهای بنا به ویژه در نمای بیرونی و اطراف بنا از سنگ‌های کوچک و بزرگ نیز که در اطراف بنا به وفور در دسترس می‌باشند، استفاده شده است. اندازه آجرهای به کار رفته در بنا، یکسان نمی‌باشد و ابعاد آنها بین 4×18×18 تا 5×22×22 سانتی‌متر متغیر می‌باشند. رنگ ‌آجرهای به کار رفته در ساختمان بنا نیز به مانند ابعاد آنها از تنوع زیادی برخوردار است و از رنگ نخودی تا قرمز در تغییر می‌باشد. در برخی قسمتهای بنا، به واسطه مرمت‌هایی که به صورت پیاپی و متوالی در سالیان گذشته انجام گرفته، به جای آجرهای قدیمی و فرسوده از آجرهای جدید و نوساز استفاده شده است که به خوبی در مکان به کار رفته مشهود می‌باشند. در نمای داخلی بنا در ازاره دیوارهای شبستانهای آن از سنگهای مرمر سفید برای تزیین استفاده شده است. در اتاق اصلی مقبره از روکش گچ به عنوان عامل تزیینی نیز استفاده شده است.

بنای امامزاده محسن بر نقشه مستطیل شکل و در جهت شمالی ـ جنوبی قرار گرفته است، طول و عرض آن به ابعاد 20×26 متر می‌باشد.

در ضلع شمالی بنا، جلوخان یا ایوان ورودی و در دو سوی آن دو اتاق دو اشکوبه به عنوان گوشوار و با نقشه هشت ضلعی با ابعاد تقریبی 3/50×3/50 متر قرار دارد. در ورودی بنا به عرض و ارتفاع 2/10×1/50 متر در دیواره انتهای ایوان ورودی تعبیه شده است. اتاق نخستین بنا (موسوم به حرم یا شبستان قبر صحابه) تقریباً به صورت مربع بوده و به طول شمالی ـ جنوبی 7/80 متر و عرض شرقی ـ غربی 7/30 متر می‌باشد. در دو طرف اتاق نامبرده (اضلاع شرقی و غربی) دو طاقنما قرار دارد. اتاق دوم بنا (اتاق اصلی امامزاده) با نقشه مربع و با اندازه هر ضلع 6/70 متر در قسمت جنوبی اتاق نخستین واقع شده است و در هر ضلع آن به جز ضلع شمالی که مدخل اتاق دوم می‌باشد یک طاقنمای عمیق قرار گرفته است. در ضلع غربی نمای بیرونی بنا سه ایوان یا حجره عمیق وجود دارد که محل اقامت و بیتوته برخی زائرین امامزاده می‌باشد.

نمای بیرونی بنا از دو قسمت، بدنه بنا و دو گنبد بیرونی که هر یک برفراز اتاقهای موسوم به قبرصحابه و اتاق اصلی مقبره (مدفن امامزاده) قرار گرفته‌اند، تشکیل شده است.

ضلع شمالی بدنه بنا به طول 20 متر و ارتفاع 9 متر می‌باشد. در قسمت میانی همین ضلع از بنا، جلوخان یا ایوان ورودی بنا به عرض 5/65 متر، ارتفاع 8/85 متر و عمق 5/80 متر قرار گرفته است.  ایوان مزبور با طاق جتناغی کند و به صورت طاق و تویزه ساخته شده است. لچکیها و پشت بغلهای قوس ایوان با شیوه آجرکاری خفته و راسته تزیین شده است. سطح ایوان 30 سانتی‌متر بالاتر از سطح بیرونی بنا قرار دارد. در ورودی بنا، در قسمت انتهای ایوان به عرض 1/50 متر و ارتفاع 2 متر قرار گرفته است. در دو طرف مدخل و ورودی بنا دو راه پله یا پلکان با عرض 80 سانتی‌متر و ارتفاع 2 متر قرار گرفته است. ورودی هر دو راه پله با طاقنماهایی با طاق جناغی تیز احاطه شده است.

پله‌های مذکور به صورت مارپیچ تا سطح بام ایوان و کل بنا امتداد می‌یابند و بدین وسیله دسترسی به بام بنا را میسر می‌نمایند.

در دو طرف نمای بیرونی ایوان ورودی و چسبیده به بدنه بنا در همین ضلع، دو ستون مدور توکار که حدود یک متر از بدنه اصلی بنا در همین ضلع جلوتر آمده‌اند و تا لبه آغازین پشت بام بنا امتداد می‌یابند، وجود دارد. به احتمال فراوان، معمار بنا قصد داشته که مناره‌های رفیع و بلندی را در این قسمت و بر روی دو ستون مدور ضخیم نامبرده بگنجاند که بنا به دلایلی نامعلوم از ساختن آنها منصرف شده و کار به مرحله اتمام نرسیده است. در طرفین ستونهای نامبرده، سه طاقنما با طاق جناغی که هر یک از آنها داخل قابی مستطیل شکل قرار گرفته‌اند وجود دارد. سه طاقنمای مذکور، هر سه بر رویهم قرار دارند و از سطح کف بیرونی بنا آغاز و تا فاصله تقریبی 50 سانتی‌متر از بام امتداد می‌یابند. طاقنمای زیرین، مدخل و ورودی و طاقنماهای فوقانی نورگیر و پنجره اتاقهایی می‌باشند که در منتهی الیه شرقی و غربی ضلع شمالی بنا ساخته شده‌اند. عرض هر یک از طاقنماهای نامبرده 1/30 متر و ارتفاع آنها 1/90 متر می‌باشد. طاقنماهای میانی هر دو طرف بنا در نمای شمالی، کور و بسته می‌باشند و در واقع آنها، فضای خالی بین دو اتاق را در مقطع افقی پر نموده‌اند. اتاقهای نامبرده هر یک با ابعاد مشابه طول و عرض 3/50×3/50 متر و با نقشه هشت ضلعی ساخته شده‌اند.

در ضلع غربی بنا، سه طاقنمای عمیق یا حجره قرار دارد. هر سه حجره مذکور که در ارتفاع 30 سانتی‌متری از سطح زمین قرار گرفته و با قوس جناغی پوشش یافته‌اند، دارای ابعاد 4/50 متر عرض، 5 متر عمق و 5/50 متر ارتفاع می‌باشند. در دیواره جنوبی، جنوبی‌ترین حجره ضلع غربی، طاقنمای دیگری با طاق ضربی به عرض 1/10 متر، عمق 80 سانتی‌متر و ارتفاع 1/80 متر وجود دارد. هر سه طاقنما یا حجره‌های مذکور، در سالهای پیشین بوسیله مداخل و معابری که در میان دیوارهای آنها وجود داشته است به یکدیگر متصل بوده و عبور و مرور از داخل یک حجره به حجره دیگر به سهولت میسر بوده است ولی در طی انجام مرمت‌ها و تعمیرات صورت گرفته در بنا، معبرهای نامبرده با آجر مسدود شده است.

لازم به ذکر است که کل قسمت شرقی دو حجره جنوبی‌تر همین ضلع از بنا به صورت شمالی ـ جنوبی و به عرض 1/50 متر و ارتفاع 40 سانتی‌متر از دیگر بخشهای داخل حجره‌ها و غرفه‌های نامبرده، مرتفع‌تر ساخته شده است و با این تمهید این قسمت از حجره‌ها به صورت سکو درآمده است.

در منتهی الیه شمال ضلع غربی بنا یک قاب مستطیلی به عرض 2/65 متر، ارتفاع 3/50 متر و عمق 10 سانتی‌متر، هم سطح با زمین وجود دارد که این قاب مستطیلی نمای بیرونی اتاق غربی طبقه اول ضلع شمالی بنا می‌باشد که پیشتر به شرح و توصیف آن پرداخته شد. به فاصله یک متر بالاتر از قاب مستطیلی نامبرده، قاب مستطیلی کوچکتری قرار دارد که طاقنمای کوچکی در میان آن قرار گرفته است که در واقع طاقنمای مزبور دریچه و نورگیر ضلع غربی اتاق فوقانی ضلع شمالی بنا می‌باشد. ضلع جنوبی بنا فاقد تزیینات خاصی می‌باشد. اصولاً در این قسمت از بنا هیچگونه عنصر معماری خاصی از قبیل، ایوان، طاقنما وجود ندارد. پیشتر اشاره شد که بنای امامزاده محسن در دامنه کوهی کم ارتفاع و دقیقاً در محل سراشیبی کوه و در نقطه اتصال و پیوست شیب کوه مزبور با زمینهای اطراف پای کوه واقع شده است. اکنون می‌بایست اشاره نماییم که شیب مزبور در قسمت اضلاع جنوبی و تا حدی شرقی بنای امامزاده محسن بیشتر می‌باشد. به گونه‌ای که ارتفاع بنا در این قسمتها از سطح زمینهای اطراف بین 2 تا 5 متر می‌باشد و در واقع می‌توان چنین گفت که قسمتهای شرقی و جنوبی بنا در داخل شیب مزبور ساخته شده‌اند. در سالهای اخیر اطراف بنا در اضلاع جنوبی و شرقی تا عرض تقریباً 10 متر خاکبرداری و نسبت به تسطیح شیب کوه در این قسمتها اقدام شده است. به منظور استحکام سازی و همچنین نماسازی بدنه بنا در اضلاع جنوبی و شرقی، پس از خاکبرداری و تسطیح زمینهای اطراف، اقدام به ساخت چند ردیف سکوی سنگی و آجری با ملاط سیمان در قسمتهای نامبرده نموده‌اند و با این اقدام قسمتهای جنوبی و شرقی بنا که در گذشته در مسیر آبهای جاری و روان سرازیر شده از ارتفاعات و کوههای قسمت شرقی بنا قرار داشت و به این طریق آسیب‌های فراوانی به بنا به ویژه گنبدهای بنا که در ضلع جنوبی واقع شده‌اند وارد می‌شد، از خطر نابودی و خرابی رهایی یافته‌اند.

درباره گنبدهای بنای امامزاده محسن نیز بایستی اشاره شود که هم‌اکنون بر فراز هر یک از شبستانها یا حرمهای دوگانه بنا، گنبد شلجمی شکل زیبایی قرار دارند که اخیراً بر روی پوشش بیرونی هر یک از آنها ورقه‌های فلزی طلایی رنگی تعبیه شده است. تا قبل از انجام تعمیرات و مرمت‌های اخیر و نصب روکش فلزی بر روی پوسته بیرونی گنبدهای بنا، گنبدهای دوگانه بنا شکل و هیات متفاوت و دیگری داشتند که در این مجال به توصیف و بررسی وضعیت پیشین آنها می‌پردازیم.

تا چند سال پیش، گنبد دو پوش شلجمی شکل زیبایی بر فراز شبستان و حرم موسوم به قبرصحابه وجود داشته که بنا به دلائل مختلف از جمله، دلائل آب و هوایی و بارندگی و فرسودگی بیش از اندازه و استفاده از مصالح کم دوام در ساخت آن، پوشش بیرونی گنبد مزبور ریخته و تنها گنبد نیم کروی داخلی آن باقی مانده بود. به جهت جلوگیری از ریزش و نابودی این گنبد (پوشش داخلی) و تا آماده شدن مقدمات کار برای ساخت مجدد پوشش بیرونی گنبد، سطوح فوقانی گنبد داخلی را قیراندود و ایزوله نمودند که این وضعیت تا سال 1378 و تا قبل از ساخته شدن گنبد و پوشش بیرونی کنونی بنا ادامه داشت. گنبد کنونی بر روی گریو و ساقه استوانه‌ای شکلی به ارتفاع 1/85 متر قرار گرفته است. ارتفاع گنبد از سطح فوقانی گریو مذکور تا رأس گنبد نیز 4 متر می‌باشد. گنبدی که بر فراز اتاق اصلی مقبره موجود می‌باشد، از نوع گنبدهای آجری دو پوش گسسته و شلجمی شکل می‌باشد که تا قبل از نصب روش فلزی کنونی بر روی پوسته بیرونی آن، چندین طرح هندسی لوزی شکل که با کاشیهای فیروزه‌ای رنگ در سطوح میانی گنبد به مرحله اجرا درآمده بود، مشاهده می‌شد که به دلیل روکش فلزی جدید بر روی آن، اکنون قابل مشاهده نمی‌باشد. ارتفاع گنبد مزبور 5/30 متر می‌باشد که بر روی گریو هشت ضلعی آجری به ارتفاع 1/40 متر قرار گرفته است. در قسمت غربی گنبد، دریچه‌ای به عرض،‌ ارتفاع و عمق 20×70×50 سانتی‌متر وجود دارد. دریچه مذکور به فضای بین دو گنبد راه دارد. فاصله بین دو گنبد نیز حدود 2/10 متر می‌باشد.

بدنه بنا در داخل از دو شبستان یا حرم پیوسته با یکدیگر تشکیل شده است. اتاق نخستین که به قبر صحابه موسوم می‌باشد، دارای ابعاد طول شمالی ـ جنوبی 7/80 متر و عرض شرقی ـ غربی 7/30 متر می‌باشد. این اتاق در قسمت شمالی اتاق اصلی مقبره قرار گرفته است. ورودی بنا در ضلع شمالی همین اتاق واقع شده است. سطح داخلی بنا حدود 50 سانتی‌متر بالاتر از سطح بیرونی بنا می‌باشد که با دو پله کوچک می‌توان به داخل بنا وارد شد. در هر یک از دیوارهای ضلع شرقی و غربی اتاق فوق طاقنماهایی وجود دارد که در مقابل هم و قرینه یکدیگر می‌باشند. این طاقنماها درست در وسط دیوارها قرار دارند و با دیوارهای طرفین خود در هر طرف 2/65 متر فاصله دارند. طاقنماهای مذکور به عرض 3 متر، عمق 20 سانتی‌متر و ارتفاع 1/50 متر می‌باشند و با طاق جناغی پوشش داده شده‌اند. در چهار گوشه اتاق فوق و در ارتفاع تقریباً 2 متری از سطح داخلی همین اتاق، با ایجاد سه کنجهایی با تبدیل چهار ضلعی به هشت و سپس شانزده ضلعی پایه مدور گنبد ایجاد شده است. سطوح جانبی و ازاره اتاق قبرصحابه تا ارتفاع یک متری از سطح داخلی اتاق با سنگهای مرمر سفید تزیین و پوشانده شده است. ارتفاع داخلی اتاق مذکور از کف تا زیر گنبد نیمکروی آن 7/85 متر می‌باشد.

در وسط همین اتاق تا سال 1378 و قبل از انجام تعمیرات و مرمت‌های کلی در بنا، سکویی به ابعاد طول، عرض و ارتفاع 80×1/50×2/50 متر وجود داشت که چهار طرف بدنه سکو با کاشیهای کوکبی مثلثی، صلیبی و چند ضلعی به رنگهای مختلف از قبیل فیروزه‌ای، لاجوردی و آبی نیز تزیین شده بود. این شواهد نشان می‌دهند که هر چند امروزه بنای امامزاده فاقد تزیینات کاشیکاری است ولی به یقین در زمان ساخت، دارای تزیینات کاشیکاری و گچبری بوده است. در سال مذکور و در پی مرمت‌ها و تعمیرات بنا، سکوی مزبور که به قولی بر روی قبور سه تن از صحابه حضرت رسول و امیر (علیه السلام) قرار داشت، تخریب شد و هم اکنون تنها سنگ قبری بدون هیچ گونه نوشته یا کتیبه‌ای بر روی آن به عنوان سنگ مزار یادبود آن سه تن، به طول،‌عرض و ارتفاع 20×1/50×2/50 سانتی‌متر قرار دارد.

در دیوار ضلع جنوبی همین اتاق، ورودی و مدخل اتاق اصلی مقبره به عرض 2 متر، ارتفاع 2/50 متر و عمق 1/50 متر قرار گرفته است. این ورودی به وسیله طاقنمایی با قوس جناغی پوشش یافته است. اتاق اصلی مقبره (مدفن و مزار امامزاده محسن) در جنوب اتاق موسوم به قبر صحابه قرار گرفته و به وسیله دو پله می‌توان به آ‌ن وارد شد. سطح داخلی ابن اتاق حدود 50 سانتی‌متر بالاتر از سطح داخلی اتاق صحابه می‌باشد. اتاق مقبره با نقشه مربع و هر ضلع 6/70 متر می‌باشد.

ازاره دیوارهای این اتاق تا ارتفاع 1/20 متری از سطح داخلی همین اتاق با سنگهای سفید مرمر پوشیده و تزیین شده است. در اضلاع شرقی، جنوبی و غربی همین اتاق طاقنماهایی با ابعاد، 2/50 متر عرض 4/50 ارتفاع 50 سانتی‌متر عمق قرار دارند. این طاقنماها در ارتفاع 1/20 متری از سطح داخلی اتاق اصلی مقبره واقع شده‌اند. طاقنمای جنوبی احتمالاً به عنوان محراب مورد استفاده قرار می‌گرفته است. در قسمت میانی طاقنمای ضلع غربی اتاق مقبره، دریچه و نورگیری به ابعاد، 90 سانتی‌متر عرض، 90 سانتی‌متر ارتفاع و 70 سانتی‌متر عمق وجود دارد که بخشی از روشنایی اتاق مقبره را تأ‌مین می‌نماید. برای برپا ساختن گنبد ابتدا با ایجاد سه کنجها و فیلپوشهایی چهار ضلعی را به هشت و سپس به شانزده ضلعی تغییر داده و در این هنگام است که دایره گنبد شکل گرفته و گنبد نیم کروی داخلی را بر روی آن ایجاد کرده‌اند. ارتفاع این گنبد که به عنوان گنبد داخلی بنا محسوب می‌شود از کف بنا تا زیر سقف 7/85 متر می‌باشد. ارتفاع دیوار اتاق مقبره نیز تا پاطاق سه کنجها 3/50 متر می‌باشد. در اطراف گنبد داخلی 6 دریچه کوچک وجود دارد که به فضای بین دو گنبد راه می‌یابد. در وسط اتاق مقبره، ضریح چوبی مشبکی به ابعاد، 3/70 متر طول، 2/50 عرض و 2 متر ارتفاع قرار دارد که تا چندی پیش، صندوق چوبی منبت زیبایی با تاریخ 935 هجری و کتیبه‌ای بر روی آن که صاحب مزار را «محسن بن علی بن ابیطالب» معرفی می‌نمود، وجود داشت که در حین انجام تعمیرات در بنا، صندوق مزبور به مکان نامعلوم دیگری منتقل شده است.

هم‌اکنون، هیچ گونه سنگ قبری در داخل ضریح مشاهده نمی‌شود. لازم به ذکر است که تمامی سطوح زیرین گنبد را با روکش گچ سفیدکاری و با کاربندی گچی ساده‌ای تزیین نموده‌اند.

بنای موسوم به امامزاده محسن یا کوه در خارج از محدوده شهر همدان، در مغرب آن و در داخل دره‌ای به نام دره برفین یا ماوشان، در جوار قبرستانی قدیمی واقع شده است. بنای امامزاده از ایوان ورودی و دو شبستان متصل و پیوسته با یکدیگر تشکیل شده است.

شبستان نخست که موسوم به قبر صحابه می‌باشد،‌ بنا به عقیده برخی از محققان، مدفن و مزار ابودجانه انصاری و چند تن دیگر از همرزمان ایشان می‌باشد که در جریان جنگهای فتح ایران و به تعاقب نبرد نهاوند (فتح الفتوح) در دره مذکور به شهادت رسیده و در مکان مزبور مدفون شده‌اند.

ولیکن با توجه به مطالعات جدید که در این زمینه به انجام رسیده، شبستان مذکور، مدفن یکی دیگر از فرماندهان عرب صدر اسلام به نام «سماک بن خرشه» می‌باشد که ایشان در جریان پیکارهای ‌آغازین پیشگفته تازیان و ساسانیان در اینجا کشته و سپس مدفون شده است.

فرد مدفون در شبستان دوم، به قول برخی دیگر از پژوهشگران، امامزاده محسن، از نوادگان امام حسن مجتبی، به عقیده برخی دیگر، از نوادگان امام علی النقی و به اعتقاد عده‌ای دیگر، از فرزندان بلافاصل امام علی بن ابیطالب (علیه السلام) می‌باشد؛ ولیکن در این باره نیز بر اساس مطالعات و پژوهشهای جدید، تمامی نگره‌های پیشین فاقد زمینه علمی دانسته و در مقابل چنین عنوان شده است که مزار مزبور، مدفن یکی از سادات حسنی و علویان همدان بوده است.

تا چند سال پیش، دو کتیبه در قسمتهای مختلف بنا وجود داشته است. نخستین آنها با تاریخ 735 ه‍.ق در دیواره انتهای ایوان ورودی و بر فراز مدخل و ورودی بنا قرار داشته که تارخی مذکور مؤید ساخت بنا در سال مزبور بوده است. کتیبه دیگر، با تاریخ 935 هجری بر روی صندوق چوبی منبت داخل ضریح شبستان پسین (مدفن امامزاده) قرار داشته که تاریخ مزبور، اشاره به ساخت صندوق مزار دارد و هیچ گونه ارتباطی با تاریخ ساخت یا مرمت‌های احتمالی دوره‌های بعد، ندارد. هم اکنون هیچ یک از کتیبه‌های مزبور در بنا وجود ندارد و به دلایل مختلف از قبیل انجام تعمیرات و مرمت‌های بنا یا از بین رفته‌اند و یا اینکه به مکان دیگری منتقل شده‌اند.

بنای نامبرده بر نقشه مستطیلی و در جهت شمالی ـ جنوبی ساخته شده و در داخل و بیرون (ضلع غربی) طاقنماهای متعددی در ساخت آن بکار رفته است. بنا در داخل از دو قسمت شبستان پیشین (موسوم به قبر صحابه) و شبستان پسین (اتاق اصلی مقبره و مدفن امامزاده) تشکیل شده است. بر فراز هر یک از شبستان های نامبرده، گنبد دو پوش با گنبد نیم کروی داخلی و گنبد شلجمی شکل بیرونی، قرار گرفته است. بناهایی همانند؛ امامزاده شاهزاده حسین20، قرون هفت تا دهم هجری در همدان، امامزاده عمه صغری و عمه کبری21 در اشتهارد و بقعه هفتاد و دو تن22 قرن ششم هجری در اراک، از لحاظ نقشه شبیه به نقشه امامزاده محسن می‌باشند.

با توجه به مسأله آب و هوایی و بارندگی، از گنبد دو پوش که به بنا کمتر آسیب می‌رساند و مقاومت بنا را در مقابل عوامل جوی و بارندگی افزایش می‌دهد، استفاده شده است. پوشش بیرونی جهت محافظت ساخته شده و با این شیوه گنبد داخلی از رطوبت مصون مانده و در ارتفاع پایین‌تری قرار می‌گیرد تا بیشتر در معرض دید باشد. معمولاً گنبدهای بیرونی، بلندتر و بزرگتر ساخته می‌شوند و از فواصل دورتر به خوبی مشاهده می‌شوند. این طرز معماری خود حالت دینی و احترام مذهبی بیشتری برای مقابر کسب نموده است.23

لازم به ذکر می‌داند که صفه‌ها یا حجره‌هایی که در ضلع غربی بیرونی بنا ساخته شده‌اند، الحاقی بوده و مربوط به زمان ساخت اولیه بنا نمی‌باشند؛ بلکه در دوره صفوی برای اقامت برخی زائرین و مسافران به بدنه اصلی بنا، اضافه شده است.

با توجه به کتیبه تاریخ ساخت بنا و همچنین ویژگی‌های ذکر شده بنای امامزاده محسن متعلق به اواسط قرن هشتم و دوره ایلخانیان می‌باشد که در دوره‌های بعد به ویژه دوره صفویه و قاجار نسبت به مرمت و تعبیر بنا اقدام شده است.

پی نوشت

20ـ برای اطلاعات بیشتر ارک، امامزاده شاهزاده حسین در همین رساله).

21ـ دایره المعارف بناهای آرامگاهی؛ 1378، ص 196.

22ـ همان؛ ص 314.

23ـ حاتم، غلامعلی؛ معماری اسلامی ایران در دوره سلجوقیان، 1379، ص 103.

آدرس

استان همدان ـ شهرستان همدان ـ بخش مرکزي ـ شهر همدان ـ دهستان الوندکوه غربي ـ روستاي وفرجين.